Khi tờ Evening Telegraph của Dundee đăng bài "Cầu thủ Trung Quốc ra sân tại Anh" vào tháng 11/1933, nói về Frank Soo - người gốc Hoa đầu tiên thi đấu chuyên nghiệp ở Anh - có lẽ không ai nghĩ rằng hơn nửa thế kỷ sau, chính Dundee lại trở thành "cửa ngõ" để một cầu thủ Trung Quốc khác bước vào bóng đá Scotland. Câu chuyện ấy mang tên Fan Zhiyi.

Fan Zhiyi không phải cầu thủ Trung Quốc đầu tiên sang Anh, nhưng ông là người đầu tiên tạo ra cơn sốt thực sự. Gia nhập Crystal Palace năm 1998, cùng Sun Jihai, Fan trở thành biểu tượng của làn sóng cầu thủ Trung Quốc tại châu Âu. Phong cách chơi quyết liệt, lăn xả, không ngại va chạm giúp ông nhanh chóng được người hâm mộ Palace yêu mến. Đỉnh cao là trận bán kết Cúp Liên đoàn mùa 2000/01 gặp Liverpool, nơi Fan chơi xuất sắc đến mức Michael Owen và Emile Heskey gần như "tắt điện".

Phong độ ấy khiến cả Liverpool lẫn Newcastle chú ý. Thậm chí, HLV Gerard Houllier từng trực tiếp gặp người đại diện của Fan trong một quán pub. Song với Fan, lòng trung thành với đội tuyển quốc gia quan trọng hơn tất cả. "Nếu sang Liverpool hay Newcastle, tôi không được đá cho tuyển Trung Quốc nữa", ông từng nói. Và thế là Fan chọn Dundee.

Mùa 2001/02, Fan khoác áo Dundee trong bối cảnh đội bóng này bỗng trở thành tâm điểm tại Trung Quốc. Lễ ra mắt của ông được truyền hình trực tiếp, website CLB quá tải vì lượng truy cập từ châu Á, buộc Dundee phải mở phiên bản tiếng Trung. Các trường đại học Dundee và Abertay cũng nhận hàng trăm hồ sơ từ sinh viên Trung Quốc, tất cả chỉ vì một cầu thủ.

Trên sân, Fan chơi không tệ. Ba bàn sau 18 trận là con số chấp nhận được với một trung vệ từng đá tiền đạo. Lối chơi máu lửa giúp ông trở thành điểm tựa tinh thần. Báo chí Trung Quốc thậm chí viết rằng "Dundee cúi đầu trước vị tướng Trung Hoa", miêu tả cảnh khán giả đứng dậy vỗ tay lúc ông rời sân. Các phóng viên theo sát từng sinh hoạt của Fan, từ tập chạy, nấu ăn cho đến ngủ trên sofa... Tất cả đều được "thần thoại hoá".

Nhưng sau ánh hào quang là rắc rối. Fan coi quãng thời gian ở Dundee chỉ là bước đệm cho World Cup 2002 - lần đầu tiên Trung Quốc dự ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh. Ông được cho mượn về Shanghai COSCO để chuẩn bị. Kết quả là thảm hoạ: Trung Quốc thua cả 3 trận, thủng lưới 9 bàn, không ghi nổi bàn nào. Fan chấn thương, chỉ đá một trận và còn vướng nghi án tiêu cực.

Khi trở lại Scotland, mọi thứ càng rối. Dundee muốn ông ký hợp đồng mới với mức lương thấp hơn, trong khi Fan khẳng định hợp đồng cũ vẫn còn hiệu lực. Ông tố CLB gây áp lực, báo lên FA rồi... bay thẳng sang Cardiff City, kết thúc cuộc phiêu lưu tại Tayside trong cay đắng. Dẫu vậy, ở Trung Quốc, Fan vẫn là người hùng, thậm chí giành danh hiệu Cầu thủ châu Á xuất sắc nhất năm 2002.

Phải đến năm 2013, Trung Quốc mới có người khác giành được giải này, và người đó cũng từng đá tại Scotland: Zheng Zhi.

Zheng Zhi gia nhập Celtic mùa 2009/10, trong bối cảnh CLB vừa chia tay Paul Hartley và Shunsuke Nakamura. Nhiều người nghi ngờ đây chỉ là chiêu bài thương mại nhằm khai thác thị trường Trung Quốc. HLV Tony Mowbray phủ nhận, song áp lực kỳ vọng vẫn rất lớn. Ở quê nhà, Zheng được tung hô là "Becks Trung Quốc", thậm chí có fan quá khích bình luận anh "biết kung-fu, chuyên bẻ gãy chân đối thủ".

Thực tế, Zheng là mẫu tiền vệ cần mẫn, kỹ thuật ổn, biết cầm nhịp và tạo cơ hội. Anh ra mắt ấn tượng trước Rangers, rồi ghi một bàn thắng đẹp vào lưới Hearts ở vòng cuối. Nhưng Celtic lúc ấy sa sút, Mowbray bị sa thải, cơ hội của Zheng ngày càng ít. Kết thúc mùa, anh rời Glasgow với 19 lần ra sân, phần lớn từ ghế dự bị, để lại cảm giác tiếc nuối. Nếu trong hoàn cảnh khác, anh có thể đã tỏa sáng hơn.

Trước Zheng, Celtic từng thử nghiệm với Du Wei năm 2005, song trung vệ này chỉ đá... 45 phút rồi biến mất khỏi bóng đá châu Âu. Điều đó càng cho thấy hành trình của Zheng, dù ngắn, vẫn là thành công tương đối.

Dù cả Fan Zhiyi lẫn Zheng Zhi không trở thành huyền thoại ở Scotland, ảnh hưởng của họ tại Trung Quốc là không nhỏ. Nhờ Fan, Dundee từng có "cơn sốt" hiếm hoi tại châu Á. Nhờ Zheng, Celtic xây dựng được một cộng đồng fan đáng kể ở Bắc Kinh, Thượng Hải, Thâm Quyến, Trịnh Châu... Các quán bar mang phong cách Ireland - Scotland tại Thượng Hải trở thành điểm tụ họp mỗi cuối tuần để xem Celtic thi đấu.

Một CĐV lâu năm tại Thượng Hải chia sẻ: "Phần lớn người Trung Quốc mê Premier League hơn, fan Scotland không nhiều. Khi Fan và Zheng đến, có thêm sự chú ý, nhưng không hẳn là tình yêu lâu dài. Tôi yêu Celtic vì Henrik Larsson, không phải vì họ có cầu thủ Trung Quốc". Điều này phản ánh thực tế sức hút của cầu thủ đồng hương có giới hạn, song họ vẫn là cầu nối quan trọng.

Celtic hiện có T khoản Weibo chính thức, nhân sự phụ trách thị trường Trung Quốc, cập nhật tin tức hằng ngày. Những sợi cáp quang đưa hình ảnh Parkhead vượt 9.000 km sang châu Á, nơi người hâm mộ tụ tập trong các quán pub "giả Anh" để cổ vũ đội bóng xa lạ về địa lý nhưng gần gũi về cảm xúc.

Từ Frank Soo năm 1933, đến Fan Zhiyi ở Dundee, rồi Zheng Zhi tại Celtic, đó là hành trình hơn 90 năm mà bóng đá Trung Quốc chạm vào nước Anh - Scotland. Không rực rỡ, không đầy danh hiệu, nhưng đủ đặc biệt để được ghi nhớ. Họ không chỉ là cầu thủ, mà còn là những mảnh ghép văn hoá trong bức tranh toàn cầu hoá của bóng đá hiện đại.